Исхрана
Зошто треба да избегнувате пржена храна?
Пржената храна не мора целосно да исчезне од трпезата. Што кажуваат СЗО и EFSA за калориите, акриламидот и транс мастите и како да пржите попаметно.
- Автор
- Фани Гулевска
- Објавено
- Ажурирано
- 27 октомври 2026 г.
- Читање
- 6 мин

Пржењето е еден од најчестите начини на готвење, и дома и во рестораните за брза храна. Најчесто пржиме компири (помфрит), риба, пилешко, тиквички, модри патлиџани и пиперки, па и кашкавал, а за празници мекици и крофни. Пржената храна е вкусна и брза, па е разбирливо што ја сакаме.
Не мора целосно да се откажете од неа. Но, постојат неколку добри причини пржената храна да биде поретко на трпезата и неколку едноставни начини да ја подготвувате попаметно.
Пржената храна е енергетски погуста
При пржење храната неизбежно впива дел од маслото, па нејзината енергетска густина, односно бројот на калории по грам, се зголемува [1]. Истиот преглед на истражувањата покажува дека пржењето има мало или никакво влијание врз протеините и минералите во храната [1]. Значи, проблемот не е во тоа што храната „губи сè“, туку во додадената маст.
СЗО препорачува вкупните масти да изнесуваат најмногу 30 % од дневниот енергетски внес и, за помалку масти, храната да се готви на пареа или да се вари наместо да се пржи [2]. Ако работите на намалување на телесната тежина, честото пржење лесно додава калории без да забележите; тоа е една од темите што ги работиме во програмот за здраво слабеење.
Акриламид: што е и како да го намалите
Акриламидот е хемиска супстанција што природно се создава во храната богата со скроб при готвење на висока температура (над 120 °C) и со малку влага, преку истата реакција што ѝ дава на храната кафеава боја [3]. Кај возрасните, најголеми извори се пржените производи од компир (помфрит, крокети, печени компири) и кафето, а потоа лебот, бисквитите и крекерите; кај децата пржените компири може да сочинуваат и до половина од внесот [3].
Европската агенција за безбедност на храната (EFSA) во 2015 година заклучи дека акриламидот во храната потенцијално го зголемува ризикот од рак кај потрошувачите од сите возрасти [4]. Кај луѓето доказите засега се ограничени и неконзистентни, а заклучокот се темели главно на истражувања на животни [3]. Повеќе за исхраната и ризикот од рак прочитајте во текстот за превенцијата од рак.
Што можете да направите дома:
- Пржете и печете до златно-жолта, а не до темно-кафеава боја. Советот што го даваат некои земји е: „не загорувајте, само лесно запечете“ [3].
- Менувајте ги начините на готвење: компирите почесто сварете ги или гответе ги на пареа [3].
- Не чувајте ги компирите на премногу ладно: чувањето под 8 °C ги зголемува шеќерите во нив, што може да доведе до повеќе акриламид по готвењето [3].
Транс масти: помалку отколку порано, но вреди да се внимава
Индустриските транс масти се создаваат кога на растителното масло му се додава водород (делумно хидрогенизирани масла), а природни транс масти има и во месото и млекото од преживари [5]. Индустриските транс масти често се наоѓаат во пржена храна, пецива, бисквити, маргарин и масти за печење [5]. Тие ги затнуваат артериите и го зголемуваат ризикот од срцев удар и смрт [5]. Го покачуваат „лошиот“ LDL-холестерол, го намалуваат „добриот“ HDL-холестерол и придонесуваат за воспаление и инсулинска резистенција [6].
СЗО препорачува транс мастите да сочинуваат помалку од 1 % од дневниот енергетски внес и им препорачува на државите законска граница од 2 g индустриски транс масти на 100 g вкупни масти [5]. Во Европската Унија таква граница важи за храната наменета за потрошувачите, а производите што не ја исполнуваат можеа да останат на пазарот најдоцна до 1 април 2021 година [7].
Во постарата верзија на овој текст напишавме дека секоја храна пржена на висока температура содржи транс масти, без исклучок. Тоа беше претерано: главниот извор се индустриските делумно хидрогенизирани масла, па затоа најмногу внимание бараат готовите пржени и печени производи.
Пржена храна, срце и шеќер во крвта
Мета-анализа на опсервациски студии покажала дека луѓето што јадат најмногу пржена храна имаат околу 28 % поголем ризик од големи срцево-садови настани во споредба со оние што јадат најмалку, и дека ризикот расте со количината; поврзаност со вкупната смртност не е најдена [8].
Во две големи американски кохорти, јадењето пржена храна седум или повеќе пати неделно било поврзано со поголем ризик од дијабетес тип 2 и, поумерено, од коронарна болест, во споредба со помалку од еднаш неделно. Поврзаноста во голема мера се објаснувала со телесната тежина, крвниот притисок и холестеролот [9].
Сликата сепак не е еднозначна. Во шпанскиот дел од европската студија EPIC, во медитеранска средина каде што се пржи со маслиново или сончогледово масло, пржената храна не била поврзана со коронарна болест ниту со вкупната смртност [10]. Ова се опсервациски студии: тие покажуваат поврзаност, а не докажуваат причина. Заедно, сепак, укажуваат дека е важно колку често пржиме, што пржиме и во какво масло, како и што друго јадеме.
Кое масло да го користите
Маслата богати со незаситени масти, како маслиновото и маслото од репка, се добар избор за готвење [6]. Сончогледовото, пченкарното и сојиното масло се извори на полинезаситени масти [6]; спротивно на она што го напишавме во постарата верзија на текстот, тие не се „заситени“ масла. Од друга страна, кокосовото масло содржи околу 87 %, а палминото околу 50 % заситени масти [6], па кокосовото масло не е поздрава замена за пржење.
Вкусни алтернативи на пржењето
Најчестиот изговор за пржење е „немам време“. Добрата вест е дека има брзи начини на подготовка со многу помалку масло, а СЗО ги наведува готвењето на пареа и варењето како подобар избор од пржењето [2]:
- Печење во рерна: компири, тиквички или пиперки на хартија за печење, со лажица масло и зачини. И тука важи правилото: до златно, не до темно-кафеаво [3].
- Готвење на пареа: брокула, морков, грашок или риба за неколку минути; зеленчукот останува цврст и со жива боја.
- Варење и бланширање: зеленчукот кратко се вари во зовриена вода, а потоа се лади во ладна вода за да не се преготви.
- Динстање: во малку масло и вода, под капак, на умерена температура; одлично за зеленчук, тавче гравче и чорби.
Ако сепак пржите, нека тоа биде поретко и нека до пржената храна на чинијата има голема порција свеж зеленчук.
Оваа статија е едукативна и не заменува лекарски совет. Ако имате симптоми или здравствена состојба, консултирајте се со лекар пред да ја менувате исхраната.
Извори
- Nutrient losses and gains during frying: a review (Int J Food Sci Nutr, 1998) , PubMed
- Healthy diet — Fact sheet , World Health Organization
- Acrylamide , EFSA
- Acrylamide in food is a public health concern (4 June 2015) , EFSA
- Trans fat — Fact sheet , World Health Organization
- Types of Fat , Harvard T.H. Chan School of Public Health — The Nutrition Source
- Trans fat in food , European Commission
- Fried-food consumption and risk of cardiovascular disease and all-cause mortality: a meta-analysis of observational studies (Heart, 2021) , PubMed
- Fried-food consumption and risk of type 2 diabetes and coronary artery disease: a prospective study in 2 cohorts of US women and men (Am J Clin Nutr, 2014) , PubMed
- Consumption of fried foods and risk of coronary heart disease: Spanish cohort of the EPIC study (BMJ, 2012) , PubMed
Оваа статија е едукативна и не претставува медицински совет. При здравствени состојби консултирајте се со лекар; за персонален план за исхрана закажете консултација.