10 симптоми на интолеранција на глутен и кога да се тестирате

Глутенот е протеин составен од две фракции, глутенин и глијадин. Кога брашното ќе се измеси со вода, тие дејствуваат како „лепак“ и му даваат на тестото еластичност и компактна структура [1]. Затоа е толку важен за домашниот леб, питата и тестенините.

Во последните години многу луѓе го избегнуваат глутенот, често без јасна причина. Во овој текст објаснуваме кои состојби се поврзани со глутенот, кои симптоми може да укажат на проблем и, најважно, зошто не треба да го исфрлите глутенот од исхраната пред да се тестирате.

Каде се наоѓа глутенот

Глутен природно има во пченицата, јачменот и ’ржта, како и во пирот (спелтата) и други сродни жита [1]. Покрај лебот, бурекот и тестенините, го има и во многу готови производи: панирана храна, сосови, супи од кесичка, колбаси и слатки. Овесот сам по себе не содржи глутен, но често се контаминира со пченица при одгледувањето или преработката [1].

За повеќето луѓе глутенот не е штетен. Нема докази дека безглутенската исхрана носи посебна корист кај луѓе кои немаат целијачна болест или чувствителност на глутен [1]. Готовите безглутенски производи често се направени од рафинирани брашна со малку влакна, а може да содржат повеќе шеќер, заситени масти и сол [1].

Целијачна болест, алергија на пченица и чувствителност на глутен

Под „интолеранција на глутен“ луѓето често мислат на три различни состојби. Разликата е важна, бидејќи секоја се дијагностицира на различен начин.

Целијачна болест. Ова е автоимуна состојба: кога човек со целијачна болест јаде глутен, неговиот имунолошки систем ги напаѓа сопствените ткива [2], пред сè тенкото црево [3]. Се проценува дека ја има околу 1 % од луѓето во светот [3], а голем дел од нив не знаат дека ја имаат [1].

Алергија на пченица. Ова е алергиска, односно претерана реакција на имунолошкиот систем на пченицата [4]. Може да предизвика уртикарија или осип, стомачни тегоби, затнат нос, кивање, главоболка и астма, а поретко и анафилакса, реакција опасна по живот [4]. Ја дијагностицира алерголог, со кожен или крвен тест [4].

Нецелијачна чувствителност на глутен. Ова е она што кај нас најчесто се нарекува „интолеранција на глутен“: тегоби по јадење храна со глутен кај луѓе кои немаат ни целијачна болест ни алергија на пченица [5][6]. Не е ни автоимуна ни алергиска реакција [5]. Засега не постои лабораториски маркер што ја потврдува [6], а сè уште не е јасно дали тегобите ги предизвикува токму глутенот или други состојки на пченицата, како фруктаните [7].

10 симптоми што може да укажат на проблем со глутенот

Ниту еден од симптомите подолу не е својствен само за глутенот, сите може да имаат и многу други причини. Затоа оваа листа не служи за самодијагноза, туку да знаете кога е време да разговарате со лекар.

1. Подуеност, гасови и болка во стомакот

Ова се меѓу најчестите тегоби и кај целијачната болест [8] и кај чувствителноста на глутен [5]. Кај целијачната болест, тегобите со варењето се почести кај децата отколку кај возрасните [8].

2. Дијареја или запек

Кај целијачната болест може да се јават хронична дијареја, запек, гадење и мрсни столици со непријатен мирис [8]. И кај чувствителноста на глутен се опишуваат и дијареја и запек [5].

3. Замор

Заморот е чест и кај целијачната болест [2][8] и кај чувствителноста на глутен [5]. Кај целијачната болест може да се должи на тоа што телото не добива доволно хранливи материи од храната [2] или на анемија [3]. Бидејќи заморот има многу можни причини, сам по себе не кажува ништо за глутенот.

4. „Магла во главата“

Тешкотии со концентрацијата и чувство на „магла во главата“ се опишуваат кај чувствителноста на глутен [5][7].

5. Главоболка

Главоболките се меѓу симптомите од нервниот систем што може да се јават кај целијачната болест [8], а се опишуваат и кај чувствителноста на глутен [5].

6. Болки во зглобовите и коските

Болка во зглобовите или во коските е можен симптом на целијачна болест [8] и на чувствителност на глутен [5].

7. Промени во расположението

Анксиозност и депресија може да се јават кај целијачната болест [8] и кај чувствителноста на глутен [5]. Кај децата со целијачна болест се опишуваат промени во расположението, нервоза и нетрпеливост [8].

8. Осип на кожата

Кај целијачната болест може да се јави херпетиформен дерматитис, чешачки осип со плускавчиња, најчесто на лактите, колената, задникот, грбот или главата [8]. Некои луѓе со целијачна болест го имаат само овој осип, без други симптоми [8].

9. Нередовен менструален циклус и проблеми со плодноста

Кај жените и девојчињата целијачната болест може да е поврзана со доцна прва менструација, изостанати циклуси, неплодност или повторени спонтани абортуси, а кај мажите со неплодност [8].

10. Анемија, слаб раст и губење тежина

Долгорочните последици од нелекуваната целијачна болест вклучуваат анемија, омекнување и слабеење на коските и неухранетост [3]. Кај децата може да се забележат забавен раст, губење тежина и оштетување на забната глеѓ [8].

Поврзаност со автоимуни болести

Кај дел од луѓето со целијачна болест се јавуваат и други автоимуни состојби, како дијабетес тип 1, Хашимотов тироидитис или Грејвсова болест [3]. Ова е поврзаност: не значи дека глутенот ги предизвикува овие болести, ниту дека безглутенската исхрана ќе ги спречи. Ако имате некоја од нив и симптоми од листата погоре, прашајте го лекарот дали е потребно тестирање.

Важи и обратното: некои луѓе со целијачна болест немаат никакви симптоми, но без соодветна исхрана со текот на времето сепак може да развијат компликации [8].

Не го исфрлајте глутенот пред тестирање

Ова е најважниот совет во текстот. Тестовите за целијачна болест се точни само ако во тоа време јадете храна со глутен [9][5]. Ако го исфрлите глутенот затоа што „ви е полошо од леб“, резултатите и од крвниот тест и од биопсијата најверојатно ќе бидат неточни [10]. И американскиот Национален институт за дијабетес, дигестивни и бубрежни болести не препорачува безглутенска исхрана пред тестирањето [11].

Како изгледа дијагностиката:

• Крвен тест за антитела, кои често се покачени кај нелекувана целијачна болест [11].
• Биопсија на тенкото црево, која помага да се потврди дијагнозата [9][11].
• Генетски тест (DQ2 и DQ8) понекогаш се користи: ако ги немате овие генски варијанти, многу е малку веројатно дека имате целијачна болест, но самото нивно присуство не значи дека ја имате [11].
• Кај сомнеж за алергија на пченица, тестирањето го прави алерголог [4].
• Чувствителноста на глутен се разгледува дури откако ќе се исклучат целијачната болест и алергијата на пченица [5][6]. Потоа, со стручна поддршка, глутенот се исфрла неколку недели и се следи дали тегобите се враќаат кога повторно ќе се внесе [5].

Безглутенска исхрана не започнувајте додека дијагнозата не ја потврди специјалист [9].

Ако дијагнозата е потврдена

Кај целијачната болест глутенот трајно се исклучува од исхраната. И мали количини може да предизвикаат тегоби, а редовното внесување го зголемува ризикот од подоцнежни компликации [12]. Внимавајте и на вкрстената контаминација: заеднички даски, тостер или прибор може да пренесат глутен на безглутенската храна [12]. Овесот вклучете го само ако е јасно означен како безглутенски и откако ќе се консултирате со стручно лице [12].

Безглутенската исхрана не мора да биде еднолична. Многу наши намирници природно не содржат глутен: компири, ориз, пченка и пченкарно брашно, леќа, грав, наут, јајца, месо, риба, млечни производи, овошје и зеленчук. Целта е исхраната да остане разновидна и да ги дава сите потребни хранливи материи [12], без потпирање на преработени безглутенски производи [1].

Ако сакате помош да составите секојдневно мени без глутен што одговара на вашиот ритам, тоа можеме да го направиме заедно преку персонален план за исхрана. А ако ве интересира што е со киселото млеко, кефирот и туршијата, прочитајте што треба да знаете за ферментираната храна.

Извори

1. Gluten: A Benefit or Harm to the Body? — Harvard T.H. Chan School of Public Health — The Nutrition Source
2. Coeliac disease — NHS
3. Definition & Facts for Celiac Disease — NIDDK (NIH)
4. Wheat & Gluten Allergy — American College of Allergy, Asthma & Immunology
5. Gluten Intolerance — Cleveland Clinic
6. Дијагноза на нецелијачна чувствителност на глутен: критериуми од Салерно (Nutrients, 2015) — PubMed
7. Non-Celiac Gluten/Wheat Sensitivity — Celiac Disease Foundation
8. Symptoms & Causes of Celiac Disease — NIDDK (NIH)
9. Coeliac disease — Diagnosis — NHS
10. Getting diagnosed — Coeliac UK
11. Diagnosis of Celiac Disease — NIDDK (NIH)
12. Coeliac disease — Treatment — NHS

Оваа статија е едукативна и не заменува лекарски совет. Ако имате симптоми или се сомневате дека имате целијачна болест, алергија или друга здравствена состојба, консултирајте се со лекар пред да ја менувате исхраната.